İlkbaharda ekim zamanını doğru seçmek, tohumun kalitesinden ya da gübreden daha belirleyici olabiliyor. Aynı domates tohumu Antalya'da mart başında toprağa girerken Erzurum'da haziran başını beklemek zorunda kalır. Bu farkı yaratan şey şans değil; son don tarihi, toprak sıcaklığı ve gündüz uzunluğunun bölgeden bölgeye değişmesidir. Aşağıda, Türkiye'nin farklı iklim bölgeleri için pratik bir ekim takvimi mantığı ve karşılaştırmalı bir plan bulacaksınız. Amaç size sabit tarihler dayatmak değil, kendi bahçeniz için doğru haftayı hesaplayabilmeniz.
Takvimdeki tarihler bir başlangıç noktasıdır; asıl karar üç veriyle verilir. Bu üçünü bir kez kavradığınızda, hangi ilde olursanız olun kendi planınızı kurabilirsiniz.
İlkbahar ekimlerinin çıpası, bölgenizde ortalama olarak beklenen son don günüdür. Sıcak sevenler — domates, biber, patlıcan, kabak, fasulye — bu tarihten sonra dışarı çıkar. Soğuğa dayanıklı olanlar — marul, ıspanak, turp, bezelye, havuç, soğan — son dondan iki ila dört hafta önce ekilebilir. Kendi ilçenizin son don tarihini bilmiyorsanız, bahçeyle uğraşan bir komşunuza sormak meteoroloji ortalamalarından daha isabetli sonuç verir; mikro iklimler ilçe içinde bile değişir.
Hava ısındığı halde toprak soğuk kalmışsa tohum çimlenmez, çürür. Marul ve ıspanak 7–10 derecede uyanırken, fasulye ve kabak 15 derecenin altında isteksizdir; domates fidesi ise 15–18 derece toprakta rahat eder. Ucuz bir toprak termometresi, tahmin yürütmeye göre çok daha güvenilir bir yol gösterici. Toprağın yapısı da ısınma hızını değiştirir: kumlu topraklar erken, ağır killi topraklar geç ısınır. Bahçe toprağı çeşitlerini anlatan rehberimizde bu farkın nedenlerine daha ayrıntılı değinmiştik.
Karşılaştırma yaparken çoğu kişinin atladığı nokta budur. Domates, biber, patlıcan gibi uzun süre gelişen türler için tohum, dışarı dikimden yaklaşık 6–8 hafta önce iç mekânda saksıya ekilir. Yani "ekim" iki ayrı tarih anlamına gelir: kapalı alanda tohum atma ve bahçeye şaşırtma. Havuç, turp, ıspanak, fasulye gibi türler ise kök yapıları nedeniyle doğrudan yerine ekilir. Planınızı yaparken bu iki sütunu ayrı tutmak, mart ayında fideliklerin dolup taşmasını önler.
Aşağıdaki tablo, ortalama koşulları temsil eden bir çerçevedir. Rakım arttıkça tarihler geri kayar; deniz kıyısına yaklaştıkça öne alınır.
| Bölge | Soğuğa dayanıklı sebzeler | Sıcak seven sebzeler (dışarı) |
|---|---|---|
| Akdeniz ve Ege kıyı şeridi | Şubat başı – mart | Mart sonu – nisan ortası |
| Marmara | Mart ortası – nisan başı | Nisan sonu – mayıs ortası |
| Karadeniz kıyısı | Mart ortası – nisan | Mayıs |
| İç Anadolu | Nisan başı | Mayıs ortası – sonu |
| Doğu Anadolu (yüksek rakım) | Nisan sonu – mayıs | Haziran başı |
| Güneydoğu Anadolu | Şubat sonu – mart | Nisan |
Akdeniz, Ege ve Güneydoğu'da avantaj erken başlamaktır; ancak asıl sınav yaz sıcağıdır. Marul, ıspanak, roka gibi serin sever yapraklılar mayısta acılaşıp tohuma kalkar. Bu bölgelerde mantık şudur: yapraklıları şubat–mart aralığında bitirin, nisanda sıcak sevenlere geçin ve temmuz–ağustosta bahçeyi yarı boş bırakıp sonbahar ekimine hazırlanın. Erken ekilen domatesler, yaz ortasındaki aşırı sıcaklarda çiçek dökme sorununu da büyük ölçüde atlatır.
Bu iki bölgede sorun soğuk değil, kararsızlıktır. Nisanda üç gün yaz havası, ardından bir gece don görülebilir. Buradaki en güvenli strateji, sıcak sevenleri iki partide dikmektir: yarısını nisan sonunda risk alarak, yarısını mayıs ortasında güvenli oynayarak. Karadeniz'de ayrıca nem yüksek olduğu için sıralar arası mesafeyi geniş tutmak, mantari hastalıklara karşı ilaçtan daha etkili bir önlemdir. Yaygın bitki hastalıklarını konu alan yazımızda bu hava sirkülasyonu meselesine ayrıca değinmiştik.
Yüksek rakımda vejetasyon süresi kısadır, bu yüzden zaman kazanmak gerekir. Fideleri şubat–mart aylarında pencere önünde ya da küçük bir serada başlatmak, sezonu bir ay öne çeker. Tünel, malç örtüsü veya basit cam çerçeveler toprağı erken ısıtır. Bu bölgelerde geç